BÁCH BỆNH SINH TỪ “HƯ”
1. Khái niệm “Hư” trong YHCT
Trong YHCT, bệnh cơ bản chia thành “Hư” và “Thực”.
- Hư Chứng: chính khí suy yếu, công năng tạng phủ bất túc, khí huyết âm dương hư hao.
- Thực Chứng: tà khí thịnh, ứ trệ, đàm thấp, huyết ứ, hỏa uất.
Điểm then chốt là: khi chính khí không đủ (tức Hư), tà khí mới dễ xâm phạm. Đây chính là lý do mà cổ nhân tổng kết: “Bách bệnh sinh từ Hư”.
2. Các loại “Hư” và biểu hiện lâm sàng
- Khí Hư:
Bản chất: Tỳ vị hư yếu, khí sinh hóa bất túc.
Biểu hiện: mệt mỏi, tự hãn, nói nhỏ, thở ngắn, sắc mặt nhợt.
Bệnh liên quan: suy nhược miễn dịch, rối loạn tiêu hóa, dễ nhiễm khuẩn.
- Huyết Hư:
Bản chất: Khí không đủ sinh huyết, hoặc mất huyết lâu ngày.
Biểu hiện: da xanh, môi nhợt, hoa mắt, tim đập nhanh, mất ngủ, phụ nữ kinh nguyệt ít.
Bệnh liên quan: thiếu máu, suy nhược thần kinh, trầm cảm.
- Âm Hư:
Bản chất: Tân dịch, âm dịch hao tổn → Dương thịnh giả.
Biểu hiện: miệng khô, nóng trong, triều nhiệt, gầy sút, bốc hỏa, mất ngủ.
Bệnh liên quan: cao huyết áp, tiểu đường, cường giáp, rối loạn thần kinh thực vật.
- Dương Hư:
Bản chất: Mệnh môn hỏa suy, nguyên dương bất túc.
Biểu hiện: sợ lạnh, tay chân lạnh, liệt dương, tiểu nhiều, tiêu chảy, lưng gối đau mỏi.
Bệnh liên quan: suy giáp, suy sinh dục nam, thận mạn tính.
- Tinh Khí Hư:
Bản chất: Thận tinh không đủ, không sinh tủy, não tủy thiếu dưỡng.
Biểu hiện: trí nhớ kém, ù tai, răng lung lay, xương yếu, vô sinh hiếm muộn.
Bệnh liên quan: rối loạn sinh sản, loãng xương, thoái hóa thần kinh.
3. Cơ chế bệnh sinh từ “Hư”
Hư → Tạng phủ suy yếu → chức năng giảm sút: Tỳ hư không vận hóa → tiêu chảy, phù thũng. Thận hư không nạp khí → hen suyễn, mệt mỏi.
Hư → Khí huyết bất túc → dinh dưỡng giảm: não, tim, gan thiếu huyết nuôi → chóng mặt, hồi hộp, suy giảm trí nhớ.
Hư → Âm dương mất cân bằng → hỏa vượng, hàn thịnh: sinh ra chứng hàn nhiệt phức tạp.
Hư → Chính khí không đủ → Tà khí dễ xâm nhập: cảm mạo, viêm nhiễm, bệnh mạn tính tái phát.
4. Cách khắc phục và dưỡng “Hư”
- Ăn Uống Điều Hoà: bổ khí huyết bằng cháo gạo lứt, hạt sen, táo tàu, thịt nạc, cá.
- Dưỡng Sinh: tập thở, thiền, khí công, đi bộ nhẹ nhàng.
- Sinh Hoạt Chừng Mực: tránh thức khuya, phòng sự quá độ.
- Dùng Thuốc: tuỳ loại “Hư” mà dùng thuốc bổ khí (Nhân sâm, Hoàng kỳ), bổ huyết (Đương quy, Thục địa), bổ âm (Mạch môn, Bách hợp), bổ dương (Nhung hươu, Ba kích).
5. Nguyên tắc điều trị
Nguyên tắc cốt lõi là “Hư Giả Bổ Chi” – cái gì hư thì phải bổ, nhưng phải bổ đúng, bổ trúng:
- Khí Hư → bổ khí (Nhân sâm, Hoàng kỳ, Đẳng sâm).
- Huyết Hư → bổ huyết (Đương quy, Thục địa, Hà thủ ô).
- Âm Hư → tư âm (Mạch môn, Sa sâm, Bách hợp).
- Dương Hư → ôn dương, tráng dương (Nhung hươu, Ba kích, Dâm dương hoắc).
- Tinh Khí Hư → bổ thận, ích tinh (Thỏ ty tử, Câu kỷ tử, Đông trùng hạ thảo).
Điều trị còn phải kết hợp chế độ ăn, dưỡng sinh, điều hòa tâm trí thì mới đạt hiệu quả lâu dài.
* Lời Kết
“Hư” trong YHCT không phải chỉ là yếu ớt đơn thuần, mà nó là gốc rễ sinh ra hàng loạt bệnh tật. Muốn khỏe mạnh, sống lâu, thì phải giữ cho khí huyết sung mãn, âm dương điều hòa, tinh tủy đầy đủ.
Cổ nhân dạy: “Hư thì bổ, bổ phải đúng, bổ phải trúng, mới thực là trị bệnh cứu người.”
Bs Lê Hữu Tuấn
Lão Tuấn - Trung tâm Thuốc Dân Tộc
